Müslümanlığın Bir Gereği, Kusur Örtmek

Müslümanlar olarak en çok ihmal ettiğimiz ahlâklardan biri, kardeşlerimizin ayıp ve kusurlarını örtmektir. Fitnenin, gıybetin ve dedikodunun sıradanlaştığı bir zamanda yaşıyoruz. İnsanlar bir kardeşlerinin en küçük hatasını duyunca hemen yaymaya, yorumlamaya ve hatta sevinmeye başlıyor. Oysa İslam, Müslüman’ı korumayı, kusurunu gizlemeyi ve onun aklanmasına sevinmeyi emreder. Bu ahlak, sadece bir edep kuralı değil, imanın bir gereği ve ümmetin birliğini koruyan en önemli bağlardan biridir.

Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ey dilleriyle iman edip de kalplerine iman girmeyenler! Müslümanları gıybet etmeyin, ayıplarını araştırmayın. Kim onların ayıplarını araştırırsa Allah da onun ayıplarını araştırır. Allah kimin ayıplarını araştırırsa, onu kendi evinin içinde bile olsa rezil eder.” (Ebû Dâvûd, 4880)

Bu hadis, ayıp aramanın ne kadar ağır bir tehdit taşıdığını açıkça gösterir. Allah, ayıp araştıranı en gizli yerinde bile ifşa eder. Bu, sıradan bir uyarı değil, Allah’ın kullarına karşı adaletinin ve merhametinin bir tecellisidir. İnsan, başkasının kusurunu deşerken kendi kusurlarının ortaya çıkacağını unutmamalıdır. Çünkü Allah, adaletiyle muamele eder. Kim bir kulun ayıbını açığa çıkarırsa, Allah da onun ayıbını açığa çıkarır. Bu, hem dünya hem ahiret için büyük bir tehlikedir.

Aynı konuda daha açık bir hadis de şöyledir:

“Kim Müslüman kardeşinin ayıbını örterse, Allah da kıyamet günü onun ayıbını örter. Kim de Müslüman kardeşinin ayıbını açığa vurursa, Allah da onun ayıbını açığa vurur. Hatta evinin içinde bile olsa onu ayıbıyla rezil eder.”(İbn Mâce, 2546)

Bu hadis, konuyu iki yönüyle birden ele alır. Bir tarafı teşvik, diğer tarafı tehdittir. Ayıp örten kişi, kıyamet günü Allah’ın örtmesiyle şereflenir. Ayıp açığa vuran kişi ise, en mahrem yerinde bile olsa rezil edilir. Bu, cezanın cinsinden cezadır. Kim başkasının mahremiyetini bozarsa, kendi mahremiyeti bozulur. Kim örtme ahlakını yaşarsa, Allah da onu örter.

Bu hadisler bir arada düşünüldüğünde, ayıp örtmenin hem dünya hem ahiret için büyük bir kazanç olduğu, ayıp araştırmanın ve yaymanın ise büyük bir kayıp olduğu anlaşılır. Bir başka rivayette de Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) buyurmuştur:

“Müslüman, Müslüman’ın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu yüzüstü bırakmaz, onu küçük düşürmez.” (Buhârî, 2442; Müslim, 2564)

Bu hadis, kardeşliğin sadece sözde kalmaması gerektiğini, pratikte de ayıp örtmekle, korumakla ve desteklemekle yaşanması gerektiğini vurgular. Mümin, kardeşinin ayıbını gördüğünde onu ifşa etmek yerine, mümkünse nasihat eder, tövbeye teşvik eder ve kusurunu örter. Çünkü gerçek kardeşlik, zor zamanda ve zayıf anda ortaya çıkar.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın. Biriniz diğerinizi gıybet etmesin. Hiçbiriniz, ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz. Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah tövbeyi çok kabul edendir, çok merhametlidir.”( Hucurât suresi 12. Âyet)

Bu âyet, hem gıybeti hem de kusur araştırmayı açıkça yasaklar. Gıybeti, ölü kardeşinin etini yemeye benzetmesi, meselenin ne kadar çirkin olduğunu gösterir. İnsan, canlı bir kardeşinin etini yemekten tiksinirken, onun onurunu, itibarını ve mahremiyetini zedeleyen sözleri nasıl rahatlıkla sarf edebiliyor? Bu âyet, gıybetin ve ayıp araştırmanın ne kadar iğrenç bir davranış olduğunu kalplere nakşetmek için böylesine güçlü bir benzetme kullanmıştır.

Yine Rabbimiz Teâlâ şöyle buyrulur: “İnananlar arasında çirkin şeylerin yayılmasını arzu edenlere, dünya ve ahirette elem verici bir azap vardır. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (Nur suresi 19. Âyet)

Bu âyet, günahı ve ayıbı yaymayı arzulayanların cezalandırılacağını bildirir. Günümüzde sosyal medyada ve hatta sohbetlerde kardeşlerin kusurlarının nasıl rahatça yayıldığı düşünülürse, bu âyetin ne kadar güncel olduğu daha iyi anlaşılır. Bir kişinin hatası, saniyeler içinde binlerce kişiye ulaşabiliyor. Oysa Allah, bu yayılmayı arzulayanlara dünya ve ahirette acı verici bir azap vaat etmiştir. Bu, sadece yayanı değil, yayılmasını isteyen herkesi kapsar.

Selef-i Salihîn bu ahlakı en güzel şekilde yaşardı.  Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, Mugîre b. Şu‘be (radıyallahu anh) hakkında cereyan eden olaydır. Basra valisi iken Mugîre b. Şu‘be aleyhine dört kişi (Ebû Bekre, Nâfi‘, Şibl b. Ma‘bed ve Ziyâd) zina ithamında bulundu. Şahitler Hz. Ömer’in huzuruna getirildi. İlk üç şahit açıkça zina gördüklerini ifade ettiler. Dördüncü şahit Ziyâd ise şöyle dedi: “Ben çirkin bir manzara gördüm, nefes alışverişi duydum… fakat zina olduğuna şahitlik etmiyorum.”

(Merak edenler için devamı; Bunun üzerine Mugîre, savunmasını şöyle yaptı:

“Bu kimselere sorun: Beni nasıl gördüler? Yüzüme mi bakıyorlardı, yoksa arkamdan mı? Kadını nasıl tanıdılar? Eğer yüzüme bakıyorlardıysa, nasıl oldu da ben onlardan saklanmadım? Eğer arkamdan bakıyorlardıysa, hangi hakla benim evimde, eşimle birlikteyken bana bakmaya cüret ettiler? Vallahi ben eşimden başkasıyla birlikte olmadım.”) Ömer (radıyallahu anh), dördüncü şahitliğin tamamlanmadığını görünce “Allahu ekber!” diyerek sevindi ve üç şahide kazf (iffete iftira) haddini uyguladı. Çünkü zina haddi için dört şahidin açık ve net şahitliği şarttır. Dördüncü şahitlik tamamlanmadığı için Mugîre’ye had uygulanmadı. (İbn Ebî Şeybe, el-Musannef; Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ; Taberî, Târîhu’r-Rusül ve’l-Mülûk)

Bu olay, Selef’in bir Müslüman’ın aklanmasına nasıl sevindiğini ve şüpheyi lehine yorumladığını gösterir. Aynı ruh, Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in Maiz b. Malik (radıyallahu anh) hakkındaki tutumunda da en açık şekilde görülür.

Maiz b. Malik, Resûlullah’ın huzuruna gelerek “Ben zina ettim” dedi. Resûlullah ondan yüz çevirdi. Maiz tekrar geldi, yine “Ben zina ettim” dedi. Resûlullah yine yüz çevirdi. Bu şekilde dört defa geldi. Resûlullah ona: “Belki öptün? Belki dokundun? Belki baktın?” diye sordu. Maiz: “Hayır ya Resûlallah” dedi. Resûlullah daha açık bir şekilde: “Onunla cinsel ilişkide bulundun mu?” diye sordu. Maiz: “Evet” dedi. Resûlullah, Maiz’in aklında bir bozukluk olup olmadığını anlamak için kavmine sordurttu. Onlar “Onda bir delilik yoktur” dediler. Resûlullah ayrıca onun evli (muhsan) olup olmadığını da sordurttu. Evli olduğu anlaşılınca, dört defa ikrarından sonra recmini emretti.

Taşlar isabet etmeye başlayınca Maiz kaçmaya çalıştı. Bir adam deve çenesi kemiğiyle vurup onu yere düşürdü ve öldürüldü. Bu durum Resûlullah’a anlatılınca şöyle buyurdu: “Neden bırakmadınız onu? Belki tövbe eder, Allah da tövbesini kabul ederdi.” (Buhârî, 6824; Müslim, 1691, 1692, 1694, 1695; Ebû Dâvûd, 4421-4431)

Bu rivayet, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) haddi uygulamadan önce her türlü çıkış yolunu aradığını, şüpheyi lehe yorumladığını ve tövbeye kapı bırakmak istediğini en açık şekilde gösterir. Hadd uygulandıktan sonra bile, kaçmaya çalışırken “Neden bırakmadınız?” demesi, merhametinin ve ahlakının derinliğini ortaya koyar.

Haddlerin imama ulaşmadan aralarında affedilmesi de aynı ruhun bir parçasıdır. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) buyurmuştur: “Haddleri kendi aranızda affedin. Çünkü bir had bana ulaşırsa mutlaka uygularım.” (Ebû Dâvûd, 4376)

Bu hadis, Müslümanların kendi aralarındaki meseleleri mümkün olduğunca aralarında çözmelerini, mahkemeye ve toplumun önüne taşımamalarını teşvik eder. Çünkü bir kusur mahkemeye ulaştığında artık gizlenmesi zorlaşır, insanlar arasında yayılır ve kişinin itibarı zedelenir. Oysa affetmek, örtmek ve aralarında çözmek hem kişiye hem topluma daha hayırlıdır.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Müminler ancak kardeştir. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah’tan korkun ki size merhamet edilsin.” (Hucurât suresi 10. Âyet)

Bu âyet, müminler arasındaki kardeşliğin temeli olduğunu bildirir. Kardeşlik, sadece selamlaşmakla, sohbet etmekle değil; birbirinin ayıbını örtmekle, kusurunu gizlemekle ve arasını düzeltmekle yaşanır. Bir kardeşin hatasını yaymak, kardeşliği zedeler; örtmek ise kardeşliği güçlendirir.

Âl-i İmrân 118. âyet ise münafık ahlakını şöyle anlatır: “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin. Onlar size kötülük yapmakta kusur etmezler. Sıkıntıya düşmenizi isterler. Onların ağızlarından nefret taşar. Kalplerinin gizlediği ise daha büyüktür.”

Münafık ahlakı, Müslüman’ın musibetine sevinmek, iyiliğine üzülmektir. Oysa mümin, kardeşinin aklanmasına sevinir, hatasını örter ve onun için hayır diler. Bugün birçok insan, farkında olmadan münafık ahlakına bürünmektedir. Bir kardeşinin hatasını duyunca sevinmekte, yaymakta ve “neden örtüyorsun?” diye sormaktadır. Bu, Selef yolundan sapmadır.

Ayıp örtme ahlakı, dilimizi korumakla da doğrudan bağlantılıdır. Çünkü ayıp yaymak, gıybet etmek ve dedikodu yapmak, dilin en büyük hastalıklarındandır. 

Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim Allah’a ve ahiret gününe iman ediyorsa, ya hayır söylesin ya da sussun.” (Buhârî, Edeb 31; Müslim, Îmân 74)

Bu hadis, konuşmanın sınırını çizmiştir. Ya faydalı, hayırlı ve gerekli bir söz söylenecek, ya da susulacaktır. Bizi ilgilendirmeyen, bize veya muhatabımıza hiçbir faydası olmayan konuşmalardan uzak durmak, imanın bir gereğidir. Çünkü dil, insanın hem en büyük silahı hem de en büyük tehlikesidir. Bir sözle bir kalbi kırabilir, bir itibarı yıkabilir, bir fitneyi ateşleyebilirsiniz. Oysa susmak, çoğu zaman en hayırlı davranıştır.

Allah Teâlâ Mü’minûn suresi 3. âyette müminlerin özelliklerini sayarken şöyle buyurur: “Onlar her türlü boş söz ve faydasız işlerden yüz çevirirler.”

Bu âyet, müminin dilini ve vaktini boşa harcamadığını, lüzumsuz konuşmalardan uzak durduğunu bildirir. Boş söz, ne kendine ne başkasına fayda sağlayan, sadece vakit öldüren, gıybet, dedikodu, ayıp yayma ve fitne içeren konuşmalardır. Mümin, bu tür konuşmalardan yüz çevirir. Çünkü o bilir ki, her söz amel defterine yazılacak ve hesabı sorulacaktır.

Bir başka hadis de bu gerçeği pekiştirir: “Kendisini doğrudan ilgilendirmeyen şeyi terk etmesi, kişinin iyi bir Müslüman olduğunun göstergesidir.” (Tirmizî, Zühd 11; İbn Mâce, Fiten 12)

Bu hadis, dilimizi ve kalbimizi korumanın en pratik yolunu gösterir. Bizi ilgilendirmeyen bir konuda konuşmak, başkasının ayıbını deşmek, gıybet etmek veya dedikodu yapmak, kişinin imanını ve ahlakını zayıflatır. Oysa susmak, örtmek ve hayırlı söz söylemek, hem kişiyi hem toplumu korur.

Günümüzde bu ahlak büyük ölçüde unutulmuştur. Sosyal medya, sohbetler ve günlük konuşmalar, çoğu zaman bizi ilgilendirmeyen, kimseye faydası olmayan, hatta zararlı sözlerle doludur. İnsanlar, bir kardeşlerinin en özel hallerini konuşmayı, yorumlamayı ve yaymayı normal karşılamaktadır. Oysa Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) bize “ya hayır söyle ya sus” demiştir. Bu, sadece bir tavsiye değil, imanın bir şartıdır.

Bütün bu deliller bize şunu öğretir: Mümin, kardeşinin ayıbını örter, şüpheyi lehine yorumlar, hatasını yaymaz ve onun aklanmasına sevinir. Aynı zamanda dilini korur, lüzumsuz konuşmalardan uzak durur, ya hayır söyler ya susar. Bu ahlak, ümmetin birliğini korur, fitneyi önler ve Allah’ın rızasını celbeder. Tersine, ayıp aramak, yaymak, gıybet etmek ve boş konuşmak ise ümmeti parçalar, kalpleri bozar ve Allah’ın gazabını çeker.

Günümüzde sosyal medya, bu hastalığı daha da yaymıştır. Bir kişinin en küçük hatası, saniyeler içinde binlerce kişiye ulaşabiliyor. İnsanlar, bir kardeşlerinin ayıbını duyunca “paylaşayım da herkes bilsin” diye düşünmüyor olsa dahi hicbir faydası olmayan bu yayma eylemiyle aslında herkes bilsin demiş oluyor. Oysa Allah, çirkin şeylerin yayılmasını arzulayanlara azap vaat etmiştir. Gerçek mümin, duyduğu bir ayıbı örtmekle, unutmakla ve mümkünse nasihat etmekle yetinir. Çünkü o bilir ki, bugün başkasının ayıbını yayan, yarın kendi ayıbının yayılmasına razı olmak zorunda kalabilir. Aynı şekilde, bizi ilgilendirmeyen konularda konuşmak da aynı tehlikeyi taşır. Dil, bir kere çıktıktan sonra geri dönmez. O yüzden ya hayır söylemek, ya susmak en güvenli yoldur.

Allah Subhânehu ve Teâlâ bizleri, Müslüman kardeşlerinin ayıplarını örten, kusurlarını gizleyen, dilini koruyan, lüzumsuz konuşmalardan uzak duran, merhametli ve ahlaklı kullarından eylesin. Bizi Selef-i Salihîn’in yoluna iletsin, bu yolda sabit kılsın ve kalplerimizi birbirine ısındıracak ahlakla süslesin. Bizi gıybetten, ayıp araştırmaktan, fitne yaymaktan ve boş sözlerden korusun. Tövbelerimizi kabul etsin ve bizi salihlerle beraber haşretsin. Âmin.

Elhamdülillahi Rabbil âlemîn.